Dziki wschodni kraniec Krety, wyjaśniony
Sitia, Vai i Zakros leżą na samym końcu wyspy, za punktem, w którym większości planów podróży kończą się dni. To nie jest Kreta pasm hotelowych i autokarów z wycieczkowców. To spokojniejszy, bardziej suchy i rolniczy krajobraz, który oferuje coś, czego nie ma nigdzie indziej na wyspie: prawdziwy gaj palmowy i jeden z czterech wielkich pałaców minojskich. Żadne z nich nie musi być niczym upiększane, by warto było tu przyjechać.
Uczciwie trzeba zacząć od odległości. Z Heraklionu to blisko trzy godziny jazdy; z Chanii bliżej pięciu. Ten zakątek wynagradza nocleg w Sitii lub w Agios Nikolaos na jedną lub dwie noce, a nie pospieszną wycieczkę tam i z powrotem z północno-centralnego wybrzeża, choć właśnie tak robi większość odwiedzających.
Vai: gaj palmowy, który należy do Krety
Vai na zdjęciach wygląda, jakby przywieziono je z jakiegoś tropikalnego miejsca. Nic bardziej mylnego. Ta palma to Phoenix theophrasti, gatunek endemiczny dla Krety oraz kilku miejsc w Turcji i na Gavdos – rośnie tu i niemal nigdzie indziej na Ziemi. Ten sam gatunek rośnie w wąwozie w Preveli na południowym wybrzeżu wyspy, w znacznie mniejszym gaju, który spłonął w 2010 roku i od tego czasu odrósł; Vai jest znacznie większe z tych dwóch i stanowi największe naturalne skupisko tej palmy w całej Europie.
Ten status jest właśnie powodem, dla którego gaj jest ogrodzony. Strażnicy kontrolują wstęp do lasu, ścieżki są wyznaczone, a biwakowanie i rozpalanie ognia są całkowicie zakazane – to chroniony pomnik przyrody, nie darmowa plaża z palmami dającymi cień. Plaża przed gajem jest piaszczysta i naprawdę piękna, w sezonie z leżakami i tawerną, ale nie ma tam żadnego noclegu ani legalnej możliwości spania na dziko. Każdy, kto wyobraża sobie noc rozbitka pod palmami, powinien szukać gdzie indziej; Vai to miejsce na jednodniową wizytę, chronione tak starannie właśnie dlatego, że niewiele brakowało, by przestało istnieć.
Ponieważ Vai leży około 25 km na północny wschód od Sitii, większość odwiedzających traktuje je jako wycieczkę na pół dnia, łącząc ją z czymś jeszcze – klasztorem Toplou, spacerem po mieście Sitia lub wyjazdem do Zakros. Pełny opis samego gaju zawiera więcej szczegółów o parkingu, opłatach za wstęp i najspokojniejszych godzinach, niż mieści się tutaj.
jednodniowa wycieczka bezpośrednio na plażę Vai z Heraklionu
to najprostszy sposób na zobaczenie gaju bez wynajmowania samochodu, choć to długi dzień w autokarze jak na wizytę na plaży – warto to rozważyć w porównaniu z samodzielną trasą, która obejmuje też Sitię i Zakros w wolniejszym tempie.
Sitia: trzecie lotnisko wyspy
Kreta ma trzy lotniska, a to w Sitii jest tym, o którym większość podróżnych nigdy nie słyszała. Heraklion (HER) i Chania (CHQ) obsługują zdecydowaną większość przylotów; małe lotnisko w Sitii, kod JSH, ma dużo skromniejszy rozkład lotów, głównie krajowych połączeń i kilku sezonowych czarterów. Dla większości podróżnych nie jest to realistyczny punkt wjazdu na wyspę – ma tu znaczenie głównie jako wskaźnik, jak daleko na wschód leży ten region, a także jako udogodnienie dla niewielkiej liczby podróżnych, którzy już przez nie lecą.
Samo miasto Sitia warto odwiedzić niezależnie od tego, jak się tu dotrze: działający port, kameralna promenada i żadnego ciężaru masowej turystyki znanego z północno-centralnego wybrzeża. Pełni funkcję praktycznej bazy dla całego tego regionu – paliwo, supermarkety, tawerny, wybór noclegów – a także jest ostatnim porządnym miastem, zanim drogi do Vai i Zakros zaczynają się przerzedzać. Kastro nad portem oraz muzeum archeologiczne, w którym znajdują się znaleziska z Zakros i innych wschodnich stanowisk, są warte godziny przed dalszą podróżą.
Zakros i minojski wschód
Zakros to czwarty z wielkich pałaców minojskich Krety, po Knossos, Fajstos i Malii, i zdecydowanie najrzadziej odwiedzany – co stanowi właśnie jego atut. Pałac leży niedaleko wsi Kato Zakros, na końcu wąwozu nazywanego lokalnie Doliną Umarłych, ze względu na minojskie groby wykute w jej skałach. Nie ma tu rekonstrukcji w stylu Knossos, żadnych przemalowanych fresków zastępujących oryginały: to, co przetrwało, to fundamenty, magazyny i układ działającego niegdyś kompleksu pałacowego, wykopanego później i mniej dotkniętego naruszeniami niż pozostałe.
wycieczka z przewodnikiem po minojskich i historycznych miejscach regionu
sprawdzi się u podróżnych, którzy wolą, by kontekst archeologiczny ktoś im wyjaśnił, zamiast samodzielnie czytać tablice informacyjne. Dla osób zwiedzających samodzielnie dedykowany przewodnik po Zakros opisuje układ pałacu, zejście przez wąwóz od Ano Zakros oraz sposób połączenia zwiedzania z obiadem na małej plaży poniżej.
Poruszanie się bez siatki bezpieczeństwa KTEL
Sieć autokarów KTEL, która sprawia, że północne wybrzeże między Chanią a Agios Nikolaos jest naprawdę użyteczne, wyraźnie się przerzedza na wschód stamtąd. Połączenia do samej Sitii kursują wzdłuż głównej drogi, ale do Vai i Zakros dociera co najwyżej ograniczony sezonowy autobus, raz czy dwa dziennie, dopasowany bardziej do grup wycieczkowych niż podróżnych niezależnych. Poza szczytem lata nie ma tu praktycznie żadnej realnej opcji transportu publicznego do żadnego z tych miejsc.
Samochód z wypożyczalni jest w tym regionie niemal niezbędny, nie tylko wygodny. Same drogi są jak na kreteński standard proste – w większości asfaltowe, dobrze oznakowane, bez odcinków nieutwardzonych, które zaskakują kierowców jadących do Balos na zachodzie – ale odległości są realne, a stacje paliw stają się rzadsze za Sitią, więc rozsądnie jest zatankować przed wyjazdem do Vai lub Zakros. Ogólne wskazówki dotyczące warunków na drogach na całej wyspie mają tu takie samo zastosowanie jak wszędzie indziej, łącznie z lokalnym zwyczajem zjeżdżania na pobocze, by przepuścić szybszy ruch.
| Z Sitii do | Odległość | Czas jazdy |
|---|---|---|
| plaża Vai | ~25 km | 30-35 minut |
| klasztor Toplou | ~18 km | 20-25 minut |
| Kato Zakros (pałac) | ~45 km | 50-60 minut |
| Ierapetra | ~72 km | 1h10-1h20 |
| Heraklion | ~135 km | 2h20-2h40 |
Kiedy jechać
Użyteczny sezon trwa tu od maja do października, tak samo jak na reszcie wyspy, i z tych samych powodów: drogi i infrastruktura w tym oddalonym zakątku zależą od stałego letniego sezonu, a wiele małych tawern i pokoi wokół Sitii i Vai po prostu zamyka się na zimę. Poza tymi miesiącami można się spodziewać pracującego miasteczka rybackiego w Sitii i zamkniętych okiennic niemal wszędzie indziej.
W sezonie lipiec i sierpień przynoszą najwięcej autokarów do Vai, docierających falami zsynchronizowanymi z wyjazdami jednodniowych wycieczek z Heraklionu i Agios Nikolaos – plaża może wydawać się naprawdę zatłoczona już późnym rankiem, mimo że leży godzinę jazdy za ostatnim większym kurortem. Meltemi, silny wiatr północny z pełni lata, jest tu mniej uciążliwy niż na łodziach do Balos czy Chrissi, ale wciąż potrafi wzbijać piasek na plaży w gorszy dzień. Późny maj, czerwiec, wrzesień i wczesny październik dają to samo ciepłe morze przy wyraźnie mniejszej liczbie autokarów i łatwiejszym parkowaniu.
Realistyczny dzień (lub dwa) na wschodzie
Najczęstszym sposobem zwiedzania tego regionu jest długa jednodniowa wycieczka z Heraklionu lub Agios Nikolaos: Vai rano, zanim dotrą autokary w pełnej sile, klasztor Toplou w drodze powrotnej i miasto Sitia na późny obiad. To się sprawdza, ale jest to dużo jazdy jak na jeden dzień i nie zostawia realnego czasu na Zakros.
Lepiej rozłożona w czasie wersja traktuje wschód jako osobną pętlę na dwa lub trzy dni, z noclegiem w Sitii lub w Agios Nikolaos i włączeniem Elounda i Spinalonga lub wyprawy na południowe wybrzeże do Ierapetry i wyspy Chrissi. Zarówno trzydniowa trasa po Lasithi i wschodzie, jak i pełniejszy czterodniowy plan wschodniej Krety budują tego rodzaju pętlę zamiast pojedynczej pospiesznej wycieczki tam i z powrotem.
dzień poświęcony historii i wybrzeżu regionu
to jedna z opcji dla podróżnych bazujących dalej na południu, którzy chcą włączyć wschód do zorganizowanego wyjazdu, zamiast samodzielnej pętli po drogach.
Czego nie oczekiwać
Warto być szczerym co do tego, czym ten zakątek nie jest. Vai nie jest tropikalną wyspiarską sceną przeniesioną nad Morze Egejskie – to kreteńska ciekawostka botaniczna, prawdziwa i chroniona, ale skromna w skali w porównaniu z prawdziwym lasem deszczowym, i najlepiej docenić ją taką, jaka naprawdę jest, a nie w pocztówkowej wersji. Nie ma tam noclegu bezpośrednio na plaży, żadnego legalnego biwakowania w gaju ani w jego pobliżu, ani żadnej nocnej infrastruktury, o której warto wspominać; odwiedzający nocujący w okolicy śpią w Sitii lub w jednej z małych wsi w głębi lądu.
Ten region nie jest też, w dużej mierze, terenem KTEL, gdy tylko zejdzie się z nadmorskiej trasy przez Sitię. A mimo odległości od głównych lotnisk wyspy, Vai w sierpniu nie jest niedocenianym sekretem – przyciąga realny ruch autokarowy, a przyjazd wcześnie rano lub późnym popołudniem robi tu większą różnicę niż niemal wszędzie indziej na wyspiarskiej trasie plażowej.
Sitia, Vai i Zakros: pytania podróżnych
Czy Vai to prawdziwy tropikalny las?
Nie. To las złożony z Phoenix theophrasti, gatunku palmy endemicznego dla Krety, a nie tropikalny import. To największe naturalne skupisko tej palmy w Europie, a ten sam gatunek rośnie też w mniejszym gaju w Preveli na południowym wybrzeżu.
Czy mogę biwakować lub spać na noc na plaży Vai?
Nie. Gaj palmowy to ogrodzony, chroniony pomnik przyrody, gdzie biwakowanie i rozpalanie ognia są zakazane. Na samej plaży nie ma żadnego noclegu; najbliższe pokoje znajdują się w Sitii lub w pobliskich wsiach.
Jak dojechać do Vai z Heraklionu lub Chanii?
Samochodem z wypożyczalni to około 2h30-3h z Heraklionu i około 5 godzin z Chanii. Zorganizowane wycieczki jednodniowe kursują z Heraklionu i Agios Nikolaos w sezonie; nie ma realistycznej trasy KTEL dla podróżnych niezależnych przez większość roku.
Czy lotnisko w Sitii jest przydatne przy podróży do tego regionu?
Tylko dla niewielkiej liczby podróżnych. Sitia (JSH) obsługuje ograniczony, głównie sezonowy rozkład lotów i nie można na nim polegać jako na głównym punkcie wjazdu tak, jak w przypadku Heraklionu czy Chanii – większość odwiedzających nadal leci do jednego z tych dwóch lotnisk i jedzie dalej na wschód.
Czy Vai i Zakros da się połączyć w jednym dniu?
Tak, wygodnie, jeśli wyjazd zaczyna się w Sitii – oba miejsca dzieli mniej niż godzina jazdy. Połączenie ich z długą jazdą z Heraklionu lub Chanii tego samego dnia jest możliwe, ale zostawia niewiele czasu na dłuższy pobyt w którymkolwiek z nich.
Czy Vai jest zatłoczone latem?
Tak, zwłaszcza w lipcu i sierpniu, gdy w połowie poranka docierają autokary z jednodniowymi wycieczkami z Heraklionu i Agios Nikolaos. Przyjazd o godzinie otwarcia lub w ostatnich dwóch godzinach przed zamknięciem pozwala uniknąć większości tłumu.
Czy potrzebuję samochodu, by dobrze zwiedzić Sitię, Vai i Zakros?
Zasadniczo tak. Zasięg KTEL na wschód od głównych nadmorskich miast jest skąpy i sezonowy, a samochód z wypożyczalni to jedyny pewny sposób na połączenie Sitii, Vai, Zakros i klasztoru Toplou we własnym tempie.
Jaka jest najlepsza pora roku na odwiedzenie tego regionu?
Od maja do października, zgodnie z sezonem na reszcie wyspy. Późny maj, czerwiec, wrzesień i wczesny październik oferują to samo ciepłe morze przy zauważalnie mniejszych tłumach w Vai niż w szczycie lipca i sierpnia.
