Bitwa o Kretę, 1941: Pamięć w okolicach Maleme i Platanias

Spędź kilka nocy w Platanias lub Agia Marina, a bitwa o Kretę przestaje być eksponatem za szybą. To zbocze wzgórza nad lotniskiem w Maleme, cmentarz koszony ręcznie i opowieść babci o pewnym majowym poranku, którą rodzina wciąż powtarza. Ten przewodnik opisuje, co wydarzyło się tu 20 maja 1941 roku, dlaczego teren wokół Maleme zdecydował o tak wiele w tej bitwie, i dlaczego jej pamięć tak naprawdę nigdy nie opuściła tych wiosek.

20 maja 1941: Świt nad Maleme

O pierwszym brzasku 20 maja 1941 roku niemieckie samoloty zaczęły zrzucać spadochroniarzy i wojska szybowcowe nad lotniskiem w Maleme i wokół niego, kilka kilometrów na zachód od dzisiejszych wiosek Platanias i Agia Marina, a także wokół samej Chanii. Był to pierwszy ruch operacji Unternehmen Merkur, Operacji Merkury, i uznaje się go za pierwszą w historii poważną inwazję przeprowadzoną głównie przez wojska powietrznodesantowe, a nie przez desant morski. Jeszcze tego samego dnia kolejne niemieckie oddziały powietrznodesantowe wylądowały w pobliżu Rethymno i Heraklionu, otwierając walki wzdłuż niemal całego północnego wybrzeża wyspy w ciągu kilku godzin.

Alianccy obrońcy, mieszanka sił brytyjskich, australijskich, nowozelandzkich i greckich wraz z kreteńską żandarmerią i nieregularnymi bojownikami, dysponowali informacją o nadchodzącym ataku dzięki odszyfrowanemu wywiadowi, jednak obrona Maleme zawiodła pierwszego dnia w sposób, który historycy analizują do dziś. Utrata pełnej kontroli nad lotniskiem pozwoliła niemieckim samolotom transportowym zacząć lądować z posiłkami bezpośrednio na pasie w ciągu dwudziestu czterech godzin, a ten jeden fakt ukształtował dziesięć dni walk, które nastąpiły.

Bitwa wygrana i przegrana wokół jednego lotniska

Znaczna część szerszej kampanii o Kretę rozstrzygnęła się na terenie wokół Maleme. Kto trzymał lotnisko, mógł przerzucać ludzi i zaopatrzenie; kto go nie trzymał, walczył z wrogiem, który wciąż rósł w siłę. Nowozelandzkie i wspólnotowe oddziały przeprowadziły kontrataki, by odzyskać lotnisko w dniach po lądowaniu, i były bliskie sukcesu, choć go nie osiągnęły. Pod koniec maja alianckie dowództwo uznało, że wyspy nie da się utrzymać, i rozpoczął się odwrót na południe przez góry ku wybrzeżu — wycofanie, które samo w sobie stało się jednym z trudniejszych rozdziałów kampanii dla żołnierzy, którzy przebyli tę drogę pieszo.

Dlatego okolica Platanias i Agia Marina niesie ciężar tej bitwy mocniej niż wioska leżąca dalej wzdłuż wybrzeża: znajdowała się w bezpośrednim cieniu walk o lotnisko, a nie w miejscu, przez które front przeszedł tylko na chwilę w drodze gdzie indziej.

Dwa cmentarze: Maleme i zatoka Souda

Dwa cmentarze wojenne stoją u podstaw pamięci o bitwie w tej części Krety i należą do przeciwnych stron tych samych dziesięciu dni.

Cmentarz	Lokalizacja	Kto tam spoczywa
Niemiecki Cmentarz Wojenny	Wzgórze nad lotniskiem w Maleme	Niemieccy spadochroniarze i żołnierze wojsk powietrznodesantowych polegli w bitwie
Cmentarz Wspólnoty Narodów	Zatoka Souda, w pobliżu Chanii	Brytyjczycy, Australijczycy, Nowozelandczycy i inni polegli alianccy żołnierze

Niemiecki cmentarz stoi na wzniesieniu, które spadochroniarze sami walczyli zdobyć 20 maja, spoglądając w dół na pas startowy, który zadecydował o tak wiele w tej kampanii. Cmentarz Wspólnoty Narodów w zatoce Souda leży krótką jazdą na wschód, niedaleko półwyspu Akrotiri, utrzymywany przez Commonwealth War Graves Commission z taką samą troską, jaką otacza się alianckie cmentarze na całym świecie.

Oba są otwarte dla zwiedzających i oba zasługują na to, by traktować je zgodnie z ich naturą: jako miejsca, gdzie spoczywają żołnierze, a nie ciekawostki do odhaczenia między plażowym porankiem a lunchem w porcie. Żaden z cmentarzy nie pobiera opłaty za wstęp ani nie oferuje sklepu z pamiątkami; oczekują ciszy, odpowiedniej ilości czasu i stroju, który nie odbiegałby od tego stosownego przy grobie gdziekolwiek indziej.

Cywilny opór, który wciąż jest pamięcią rodzinną

Tym, co odróżnia bitwę o Kretę od wielu innych kampanii II wojny światowej, i tym, co odróżnia sposób, w jaki pamięta się o niej na wyspie, od tego, jak opisuje się ją w podręczniku, jest rola zwykłych Kreteńczyków. Mieszkańcy wsi wzdłuż tego wybrzeża, mężczyźni i kobiety, którzy nigdy nie nosili munduru, chwycili za to, co mieli — stare strzelby myśliwskie, narzędzia rolnicze, noże — i przyłączyli się do walki z inwazją powietrzną, gdy ta rozgrywała się wokół nich.

Nie był to opór zorganizowany ani kierowany centralnie; był lokalny, natychmiastowy i kosztowny. Niemieccy dowódcy potraktowali go jako naruszenie praw wojny i odpowiedzieli represjami wobec wsi na całej Krecie w kolejnych tygodniach — represjami, które same w sobie są udokumentowaną i bolesną częścią historii wyspy.

Na wyspie, a konkretnie w wioskach takich jak te wokół Platanias i Agia Marina, ten opór nie jest akapitem przeczytanym raz w szkole. Rodziny wciąż opowiadają o nim jako o czymś, co przydarzyło się ich własnym dziadkom i pradziadkom, na nazwanych polach i w nazwanych domach, co jest zupełnie inną formą pamięci niż ta, którą odwiedzający zabiera ze sobą po jednym popołudniu spędzonym na cmentarzu.

Pełniejszy opis cywilnej strony tej kampanii i tego, jak oba cmentarze wojenne znalazły się tam, gdzie są dziś, znajduje się w naszym przewodniku o kreteńskim oporze i cmentarzach wojennych, a ten sam motyw powraca w całej wyspie w historii tego, jak wioski pamiętają bitwę.

Ta strona nie przypisuje jednej, dramatycznej liczby ofiar żadnej ze stron. Szacunki niemieckich strat powietrznodesantowych, strat alianckich i cywilnych ofiar kreteńskich różnią się w zależności od źródła, a przytoczenie jednej dramatycznej liczby na takiej stronie byłoby niesprawiedliwe wobec tego, co naprawdę się wydarzyło. Bezsporne jest natomiast, że kampania i towarzyszący jej opór odcisnęły na tej części wyspy piętno, którego sam program szkolny nie byłby w stanie wytworzyć.

Dlaczego to ma znaczenie podczas pobytu w Platanias-Agia Marina

Baza wakacyjna w Platanias lub Agia Marina daje łatwy dostęp do Maleme, bez pozwalania tej historii zdominować wyjazdu. Większość dni wciąż toczy się tu wokół plażowych poranków, spaceru wzdłuż weneckiego portu w mieście Chania lub wieczoru w starym mieście Chanii, piętnaście minut jazdy na wschód. Bitwa istnieje obok tego zwyczajnego wakacyjnego rytmu, a nie zamiast niego, i to współistnienie samo w sobie jest częścią tego, czym jest ten odcinek wybrzeża: miejscem, w którym przeszłość jest blisko, ale nie zainscenizowana na potrzeby odwiedzających.

Każdy, kto planuje krótki wyjazd z bazą w Chanii, obejmujący wizytę w Maleme obok głównych atrakcji miasta, może skorzystać z naszego dwudniowego planu zwiedzania Chanii jako punktu wyjścia, a nasze szersze wskazówki dotyczące unikania typowych błędów na Krecie i praktycznego planowania podróży po wyspie mają tu takie samo zastosowanie jak wszędzie indziej.

Dla kontekstu na temat stuleci poprzedzających rok 1941, gdy Chania i reszta wyspy przechodziły przez rządy weneckie, a następnie osmańskie, zobacz nasz przewodnik po weneckiej Krecie, 1204–1669; fortyfikacje pozostawione przez Wenecjan to inna, starsza warstwa tego samego wybrzeża.

Zwiedzanie z szacunkiem, nie jak ciekawostkę

Wizyta w Maleme lub zatoce Souda najlepiej sprawdza się, gdy traktuje się ją jako to, czym jest — wizytę na wojennym grobie, a nie przystanek fotograficzny. Nie ma ustalonego scenariusza na to, jak długo tam zostać; większość odwiedzających uważa, że spokojne pół godziny na każdym cmentarzu, poświęcone czytaniu nagrobków zamiast przechodzeniu obok nich, mówi więcej niż jakikolwiek przewodnik z komentarzem. Żadne z tych miejsc nie pobiera opłaty za wstęp i żadne nie oczekuje, że zabierze się z niego pamiątki, co powinno być oczywiste na każdym cmentarzu wojennym na świecie.

Poza samymi cmentarzami szersza historia II wojny światowej na Krecie sięga innych zakątków wyspy, od pomników ruchu oporu po wraki wojenne, i warto ją traktować jako jeden z wątków wśród wielu warstw historii wyspy, a nie jako pojedynczą atrakcję do odhaczenia.

Przeżywanie regionu dziś

Nic z tej historii nie zamyka Platanias i Agia Marina jako zwyczajnej bazy wakacyjnej; wręcz przeciwnie, wioski w głębi lądu, z dala od wybrzeża, zachowują ten sam spokojny charakter, który cechował tę część wyspy w 1941 roku, a dotarcie do nich podczas przejażdżki e-bikiem przez ukryte wioski nad Platanias i Agia Marina to dobry, niespieszny sposób, by zobaczyć ten krajobraz, zamiast przejechać obok niego.

Bliżej wybrzeża degustacja miodu na targu rolniczym w Platanias daje lżejszy, współczesny kontrapunkt po porannej wizycie w Maleme, a dla szerszego wprowadzenia w to, jak żyje się i je w tym regionie dziś, kulturalna wycieczka kulinarna, która stawia dzisiejszą Chanię na talerzu dopełnia pobyt, w którym mieści się zarówno historia, jak i zwyczajne przyjemności zachodniego wybrzeża, nie każąc im ze sobą rywalizować.

Bitwa o Kretę: pytania z Platanias i Agia Marina

Kiedy rozpoczęła się bitwa o Kretę?

20 maja 1941 roku o świcie, gdy niemieccy spadochroniarze i wojska szybowcowe wylądowali w pobliżu Maleme i Chanii. Kolejne desanty powietrzne nastąpiły tego samego dnia w okolicach Rethymno i Heraklionu, a walki na lądzie trwały około dziesięciu dni, zanim siły alianckie wycofały się przez góry na południowe wybrzeże.

Dlaczego bitwa o Kretę jest tak istotna historycznie?

Była to pierwsza w historii poważna inwazja przeprowadzona głównie przez wojska powietrznodesantowe i do dziś stanowi studium przypadku w akademiach wojskowych. Straty niemieckich spadochroniarzy były na tyle dotkliwe, że Hitler w dużej mierze zrezygnował z operacji powietrznodesantowych na dużą skalę do końca wojny — konsekwencja strategiczna, która przetrwała dłużej niż same dziesięć dni walk.

Gdzie znajduje się niemiecki cmentarz wojenny, a gdzie cmentarz Wspólnoty Narodów?

Niemiecki cmentarz wojskowy stoi na wzgórzu nad lotniskiem w Maleme, na pozycji, którą spadochroniarze walczyli o zdobycie pierwszego dnia. Cmentarz Commonwealth War Graves, dla poległych Brytyjczyków, Australijczyków, Nowozelandczyków i innych żołnierzy alianckich, znajduje się w zatoce Souda, niedaleko od Chanii.

Jaką rolę odegrali cywile z Krety w bitwie?

Mieszkańcy wsi wzdłuż tego wybrzeża, w tym okolic Platanias i Agia Marina, stawili czoła inwazji tym, co mieli pod ręką — od starych strzelb myśliwskich po narzędzia rolnicze. Ten cywilny opór sprowadził surowe represje i jest na wyspie pamiętany jako żywa historia rodzinna, a nie jeden akapit w podręczniku.

Czy odwiedzający mogą wejść na cmentarze?

Tak, oba są otwarte dla zwiedzających i oba utrzymywane są jako miejsca pamięci, a nie atrakcje turystyczne. Wizytę najlepiej odbyć w spokojnym tempie, z ciszą i stosownym strojem, a nie jako szybki przystanek w trakcie dnia na plaży.

Czy Platanias-Agia Marina sama w sobie jest miejscem bitwy?

Najcięższe walki toczyły się wokół lotniska w Maleme i podejść do niego od strony morza i nieba. Platanias i Agia Marina leżą na tym samym odcinku wybrzeża, a ich rodziny przeżyły zarówno inwazję, jak i opór oraz represje, które po niej nastąpiły.

Na ile wiarygodne są zwykle podawane liczby ofiar tej bitwy?

Liczby różnią się w zależności od źródła, a ta strona nie przytacza jednej dramatycznej liczby jako ustalonego faktu. Powszechnie przyjmuje się natomiast, że straty niemieckich wojsk powietrznodesantowych były na tyle dotkliwe, że zakończyły stosowanie masowych desantów powietrznych jako niemieckiej taktyki do końca wojny.

Czy w pobliżu Platanias jest muzeum lub miejsce pamięci do odwiedzenia?

Cmentarze w Maleme i zatoce Souda, wraz z tablicami informacyjnymi w samym Maleme, są głównymi miejscami pamięci w tej części wyspy. Szersze ekspozycje znajdują się w Chanii, a ta strona stanowi pełniejszą opowieść niż pojedyncza tablica przy drodze.