Twierdza Koules i weneckie mury Heraklionu

Twierdza zbudowana, by powstrzymać oblężenie, nie by zdobić port

Większość odwiedzających Heraklion mija Koules już w ciągu pierwszych dziesięciu minut po zejściu z promu lub tendra wycieczkowca: przysadzistą, grubościenną kamienną twierdzę stojącą na końcu portowej mola, z morzem z trzech stron i starym miastem wznoszącym się za nią. Świetnie prezentuje się o zachodzie słońca, co pewnie tłumaczy, czemu większość ludzi myśli o niej jak o dekoracji. Nie została zbudowana jako dekoracja.

Koules, odnotowywany też w weneckich źródłach jako Rocca al Mare, jest sprawnym dziełem XVI-wiecznej inżynierii wojskowej i wykonywał swoje zadanie na serio między 1648 a 1669 rokiem, gdy pomógł otoczonemu murami miastu zwanemu Candia odeprzeć armię osmańską przez 21 lat — jedno z najdłuższych oblężeń w zapisanej historii. Ta strona jest o tym fakcie, o tym, co oznacza dla sposobu patrzenia na mury wciąż stojące wokół starego miasta Heraklionu, i o tym, dlaczego miasto, po którym spacerujesz, przez niemal dwa i pół wieku nie było wcale greckie, lecz weneckie.

Odmowa spłaszczenia tego do roli dekoracji ma proste uzasadnienie: mury i twierdza wciąż tam stoją, w większości nienaruszone, i czyta się je zupełnie inaczej, gdy się wie, że budowano je pod ostrzał. Kątowe bastiony, celowo tępy profil Koules, grubość kamienia u wejścia do portu — nic z tego nie jest estetyką. To architektura oblężnicza z epoki, gdy artyleria niemal z dnia na dzień uczyniła mury średniowiecznych zamków przestarzałymi, a Wenecja przebudowała obronę Candii specjalnie po to, by przetrwać ostrzał armatni. Gdy Osmanowie w końcu przybyli w sile, ta konstrukcja kupiła miastu ponad dwie dekady.

Dwa i pół wieku weneckich rządów, 1204-1669

Kreta stała się weneckim terytorium w 1204 roku, w podziale ziem bizantyjskich, który nastąpił po czwartej krucjacie, i Wenecja utrzymywała wyspę przez blisko czterysta sześćdziesiąt pięć lat łącznie — właściwe rządy weneckie trwały od 1204 do 1669 roku, a po nich nastąpiła osmańska administracja przez kolejne blisko dwa i pół wieku, aż do 1898 roku.

Więcej o wcześniejszych wiekach weneckich i o tym, jak wyspa była wtedy rządzona i ufortyfikowana, znajdziesz w tekście Wenecka Kreta, 1204-1669. Heraklion pod rządami Wenecji nazywano Candią i był on administracyjną oraz wojskową stolicą wyspy: siedzibą weneckiego namiestnika, najbardziej ruchliwym portem, a do XVI wieku, w miarę jak potęga osmańska rosła we wschodniej części Morza Śródziemnego, najsilniej ufortyfikowanym miastem, jakie Wenecja posiadała poza samymi Włochami.

Ta inwestycja nie brała się z paranoi. Wenecja straciła już Cypr na rzecz Osmanów w 1571 roku, a Kreta była postrzegana w Wenecji jako ostatni wielki bastion imperium na Morzu Egejskim. Pod koniec XVI i na początku XVII wieku sprowadzano z Włoch inżynierów, by przebudować mury Candii według ówczesnego standardu: grubych, niskich, kątowych bastionów zaprojektowanych tak, by odbijać ostrzał armatni i dawać obrońcom krzyżujące się linie ognia wzdłuż każdego odcinka muru, zastępując wyższy, cieńszy średniowieczny obwód, który artyleria prochowa uczyniła przestarzałym.

Koules, strzegący samego wejścia do portu, został przebudowany w tym samym okresie z ciosanego kamienia, z krytymi komnatami wewnątrz na tyle grubymi, by przechowywać w nich proch i artylerię pod osłoną. Nic z tego nie powstało dla wygody przyszłych turystów. Powstało dlatego, że do XVII wieku każdy w Candii spodziewał się w końcu osmańskiej floty.

Oblężenie Candii: 21 lat, 1648-1669

Osmanowie wylądowali na Krecie w 1645 roku i zaczęli zajmować wyspę region po regionie. Do 1648 roku armia osmańska dotarła do samej Candii i obiegła miasto — i tu liczby przestają być abstrakcyjną historią, a zaczynają być naprawdę osobliwe. Oblężenie Candii trwało od 1648 do 1669 roku: dwadzieścia jeden lat. Zalicza się je do najdłuższych oblężeń w historii wojskowości na świecie, dłuższych niż większość wojen, nie mówiąc już o większości oblężeń, a stało się tak dlatego, że fortyfikacje Candii, wraz z Koules, działały mniej więcej tak, jak zaprojektowano. Osmanowie kontrolowali resztę Krety już w pierwszych latach; samo miasto wciąż się trzymało.

To, co uczyniło dwudziestojednoletnie oblężenie możliwym, to nie same mury, lecz morze za nimi. Wenecja utrzymywała przewagę morską przez większą część konfliktu i wykorzystywała ją, by wciąż zaopatrywać Candię drogą morską, przeprowadzając ludzi, żywność i proch obok osmańskiej blokady na tyle często, by miasto funkcjonowało jako coś więcej niż uwięziony garnizon. Oblężenia zwykle kończą się, gdy miastu zabraknie jedzenia, wody lub morale; dostęp Candii do morza, chroniony u wejścia do portu dokładnie przez twierdzę, do której możesz dziś dojść, odkładał ten wynik rok po roku.

Oblężenie stało się samo w sobie europejską historią, z ochotnikami i posiłkami przybywającymi w różnych momentach z Francji, od Zakonu Maltańskiego i z Państwa Kościelnego, by pomóc utrzymać linię obrony. Ostatecznie skończyło się osmańskim zwycięstwem w 1669 roku, gdy obrońcy miasta, zdziesiątkowani i wyczerpani po dwóch dekadach walki na wyczerpanie, wynegocjowali poddanie się — ale długość oblężenia uczyniła już Candię jednym z najważniejszych epizodów militarnych wczesnej nowożytnej części Morza Śródziemnego i to właśnie dlatego fortyfikacje, które widzisz dziś, zbudowano tak, jak zbudowano: by kazać armii czekać dwadzieścia jeden lat, nie by ładnie wyglądać na zdjęciu.

Spacer po murach dziś

Wenecki obwód wokół starego miasta Heraklionu w dużej mierze wciąż stoi i jest jednym z najlepiej zachowanych miejskich systemów fortyfikacyjnych z tego okresu we wschodniej części Morza Śródziemnego — fakt, który zyskuje mniej uwagi, niż powinien, obok Knossos i muzeum. Długie odcinki można przejść pieszo lub przejechać rowerem po ich szczycie, co daje widok z jednej strony na dachy krytej dachówką starówki, a z drugiej na wybrzeże.

System zbudowano wokół serii nazwanych, kątowych bastionów wysuniętych z głównej linii tak, by obrońcy mogli prowadzić ogień wzdłuż podstawy sąsiedniego muru, a nie tylko na wprost — standardowe rozwiązanie, po które sięgali XVI-wieczni inżynierowie, gdy artyleria uczyniła proste, wysokie mury raczej słabością niż siłą.

Sam Koules stoi z dala od murów lądowych, na samym końcu portowej mola, ponieważ jego zadanie było inne: pilnowanie portu, a nie obwodu miasta. Jest otwarty dla zwiedzających, za opłatą wstępu, a wejście przez jego sklepione komnaty wewnętrzne na górny, otwarty poziom warte jest tej krótkiej wizyty choćby dla samego widoku — starego portu z jednej strony, murów i starówki wznoszącej się z drugiej.

Krótki przewodnik pomaga tu bardziej niż w większości miejsc na Krecie, bo sama twierdza mówi niewiele o samym oblężeniu; jeśli wolisz otrzymać to na miejscu, wspólna wycieczka obejmująca Koules i Knossos to praktyczny sposób, by zobaczyć twierdzę właściwie, a nie jako pięciominutowy przystanek na zdjęcie:

wspólną wycieczkę do Knossos i twierdzy Koules z Heraklionu

.

Każdy, kto woli spacerować po starówce i twierdzy z przewodnikiem opowiadającym o oblężeniu, może też zarezerwować wycieczkę pieszą z przewodnikiem po starówce i porcie Heraklionu, która zwykle łączy mury, nabrzeże portowe i Koules w kilka godzin spaceru.

Jeśli chodzi o szerszy obwód murów, Twierdza Koules i weneckie mury łączy się najbardziej bezpośrednio z spacerem po Heraklionie, który prowadzi przez starówkę w kolejności czyniącej fortyfikacje czytelnymi: port, mola, bastiony i z powrotem przez bramy w ulice, które Wenecja wytyczyła w ich obrębie. Jeśli masz na miasto mniej więcej dwa dni, Heraklion w dwa dni wpisuje mury i Koules w szerszy plan obok muzeum i Knossos.

Nie Knossos: dlaczego to Gortyna była prawdziwą rzymską stolicą

Jedno nieporozumienie warto od razu wyjaśnić, bo pojawia się nieustannie wokół Heraklionu. Knossos, kilka kilometrów w głębi lądu, przyciąga uwagę większości odwiedzających i łatwo założyć, że wielkie minojskie stanowisko pałacowe musiało być też stolicą wyspy pod każdą późniejszą władzą, która rządziła Kretą. Tak nie było.

Knossos było głównym miastem minojskiej, a później hellenistycznej i wczesnorzymskiej Krety, ale gdy Rzym zorganizował Kretę i Cyrenajkę jako wspólną prowincję, stolica administracyjna przeniosła się na południe, do Gortyny, na równinie Messara — rzymskiego miasta z własnym teatrem, bazyliką i kodeksem prawnym, które nie ma nic wspólnego z minojskimi ruinami Knossos. Candia — Heraklion — stała się stolicą wyspy dopiero znacznie później, pod rządami Wenecji, i pozostała nią odtąd, przez okres osmański i aż do współczesnego państwa greckiego.

Pełniejszy obraz tego, jak te trzy miasta — minojskie Knossos, rzymska Gortyna oraz wenecki i współczesny Heraklion — łączą się ze sobą i z murami omawianymi na tej stronie, znajdziesz w tekście Fajstos i Gortyna oraz w krótkim wyjaśnieniu, dlaczego to Gortyna, nie Knossos, była rzymską stolicą.

Warto tu też zaznaczyć, że freski wystawiane w samym Knossos są, wbrew częstemu przekonaniu, kopiami — oryginały znajdują się pięć kilometrów dalej, w Muzeum Archeologicznym Heraklionu, razem ze znaleziskami z Gortyny i reszty wyspy, dlatego większość ludzi łączy spacer po weneckich murach z popołudniem w muzeum, zamiast traktować każde z tych miejsc jako osobny cały dzień. Prywatną trasę bez kolejek przez tę kolekcję można zarezerwować jako prywatną wycieczkę z przewodnikiem po Muzeum Archeologicznym Heraklionu

.

Kazantzakis na murach

Jeden grób znajduje się na samych weneckich murach, na bastionie Martinengo górującym nad współczesnym miastem, i należy do Nikosa Kazantzakisa, najbardziej znanego pisarza Krety, autora Greka Zorby, którego relacja z Kościołem prawosławnym była na tyle sporna, że pochowano go poza poświęconą ziemią, a nie na cmentarzu przykościelnym.

Grobowiec to zwykła kamienna płyta z prostym epitafium, bez okazałego pomnika, ustawiona na porośniętym trawą bastionie z widokiem na Heraklion — celowe umiejscowienie, bo Kazantzakis spędził dużą część życia pisząc o Krecie, a konkretnie o napięciu między nieustępliwą lokalną tożsamością wyspy a obcymi potęgami, weneckimi, osmańskimi i innymi, które nią rządziły.

Stojąc przy jego grobie, znajdujesz się na tym samym systemie fortyfikacyjnym, o którym mowa na całej tej stronie, w jednym z jego najwyższych i najlepiej zachowanych punktów. Więcej o Kazantzakisie i jego Heraklionie, w tym o innych miejscach w mieście związanych z jego życiem i twórczością, znajdziesz w tekście Kazantzakis i Zorba w Heraklionie.

Heraklion dziś: stolica i największe miasto

Warto cofnąć się od XVII wieku, by powiedzieć wprost, czym jest dziś Heraklion, bo twierdza i mury nie są muzealnym eksponatem oderwanym od żywego miasta — wciąż wyznaczają krawędź starówki. Heraklion to stolica i zdecydowanie największe miasto Krety, z około 180 000 mieszkańców w samym mieście i ponad 200 000 w całej gminie, co czyni go czwartym co do wielkości miastem Grecji, po Atenach, Salonikach i Patras. To również główny węzeł lotniczy wyspy i jej najbardziej ruchliwy port promowy, co oznacza, że większość odwiedzających Kretę przejeżdża przez niego przynajmniej raz, nawet jeśli decydują się zatrzymać gdzie indziej na wyspie.

Starówka wewnątrz weneckich murów — Koules, port, uliczki targowe, główne place — jest na tyle zwarta, że można ją zobaczyć pieszo w ciągu poranka, dlatego naturalnie łączy się z połową dnia w muzeum lub wycieczką do Knossos, zamiast wymagać na siebie całego dnia. Każdy, kto planuje dłuższy pobyt w mieście i jego najbliższej okolicy, w tym w winiarskich wioskach Archanes i Dafnes kawałek drogi w głąb lądu, powinien zacząć od Heraklionu w dwa dni i ogólnej listy rzeczy do zrobienia w Heraklionie.

Dla odwiedzających, którzy chcą jednego biletu obejmującego zarówno twierdzę, jak i jedną z miejskich kolekcji muzealnych, bez osobnych kolejek, dostępna jest opcja łączona:

bilet do Muzeum Historycznego Krety z wycieczką po mieście

, która wpisuje Koules i mury w szerszy przegląd historii wyspy, od bizantyjskiej Krety przez okres wenecki i osmański aż po wiek XX — dobre uzupełnienie zdominowanej przez okres minojski kolekcji Muzeum Archeologicznego, bo to właśnie w Muzeum Historycznym oblężenie Candii i wenecko-osmańskie wieki mają własną przestrzeń wystawienniczą.

Miejsce	Co obejmuje	Typowy czas zwiedzania
Twierdza Koules	Wenecki fort portowy, obrona z czasów oblężenia	30-45 minut
Weneckie mury lądowe	Pełny XVI-wieczny obwód bastionowy	1-2 godziny na przejście odcinka
Muzeum Archeologiczne Heraklionu	Znaleziska minojskie, prawdziwe freski z Knossos	1,5-2,5 godziny
Muzeum Historyczne Krety	Kreta od Bizancjum do XX wieku, oblężenie	1-1,5 godziny
Grób Kazantzakisa	Bastion Martinengo, widok na miasto	15-20 minut

Oblężenie, które warto nazwać właściwie

Mijając Koules w drodze na prom lub na plażę dalej wzdłuż wybrzeża, kusi, by zobaczyć w niej jeszcze jedną starą kamienną twierdzę na jeszcze jednym greckim nabrzeżu. Nazwanie liczby to zmienia: dwadzieścia jeden lat, 1648-1669, jedno z najdłuższych oblężeń w historii, stoczone o miasto, które Wenecja spędziła blisko półtora wieku fortyfikując właśnie dlatego, że spodziewała się dokładnie tego.

Mury przetrwałe wokół starówki Heraklionu nie są ruiną pozostałą po jakiejś mglistej średniowiecznej przeszłości; są konkretnym, zaprojektowanym powodem, dla którego małe otoczone murami stolica-miasto opierało się imperium dłużej niż trwa większość wojen. Candia upadła w 1669 roku, a rządy osmańskie trwały potem przez blisko dwa i pół wieku — ale to twierdza u wejścia do portu i bastiony wciąż otaczające starówkę sprawiły, że osiągnięcie tego wyniku zajęło dwadzieścia jeden lat, a nie dwadzieścia jeden tygodni.

Koules i weneckie mury: odpowiedzi na twoje pytania

Ile lat ma twierdza Koules?

Twierdza, którą oglądamy dziś, pochodzi głównie z początku XVI wieku, kiedy Wenecja przebudowała starszą obronę portu w ciosanym kamieniu, by wytrzymać artylerię prochową. Była już gotowa, i wciąż wzmacniana, gdy w 1648 roku rozpoczęło się osmańskie oblężenie Candii.

Dlaczego oblężenie Candii trwało 21 lat?

Candia była jednym z najsilniej ufortyfikowanych miast Morza Śródziemnego, otoczona bastionowymi murami i osłonięta przy wejściu do portu przez Koules. Wenecja przez lata zaopatrywała miasto drogą morską, zamieniając to, co Osmanowie spodziewali się szybko wygrać, w wojnę na wyczerpanie trwającą od 1648 do 1669 roku.

Czy Koules to ten sam budynek, co stary fort portowy fotografowany przez turystów?

Tak. Koules, zapisywany czasem jako Rocca al Mare, to przysadzista kamienna twierdza na końcu portowej mola w Heraklionie i to najczęściej fotografowana budowla na nabrzeżu miasta.

Czy Knossos było kiedykolwiek rzymską stolicą Krety?

Nie. Knossos było głównym miastem minojskiej, a później greckiej Krety, ale rzymską stolicą administracyjną wyspy była Gortyna, na równinie Messara na południe od Heraklionu, a nie Knossos.

Gdzie jest pochowany Nikos Kazantzakis?

Na weneckich murach, które wciąż otaczają starówkę Heraklionu, na bastionie Martinengo górującym nad współczesnym miastem, z widokiem na te same fortyfikacje, opisane na tej stronie.

Czy można dziś wejść do twierdzy Koules?

Tak, jest otwarta dla zwiedzających jako zabytek, za opłatą wstępu, a wejście na górny poziom daje jeden z lepszych darmowych widoków na port i mury poza nim.

Jak długo Wenecja naprawdę rządziła Kretą?

Blisko czterysta sześćdziesiąt pięć lat łącznie: wenecka władza zaczęła się w 1204 roku, a rządy osmańskie nastąpiły po upadku Candii w 1669 roku i trwały do autonomii Krety w 1898 roku.

Jak duży jest dziś Heraklion?

Heraklion to stolica i największe miasto Krety, z około 180 000 mieszkańców w samym mieście i ponad 200 000 w całej gminie, co czyni go czwartym co do wielkości miastem Grecji.