Kazantzakis i Zorba w Heraklionie

Stolica z pisarzem pochowanym w jej murach

Większość odwiedzających ląduje na lotnisku w Heraklionie, w godzinę dojeżdża do Knossos i nigdy nie spogląda na samo miasto po raz drugi. Ten nawyk pomija coś, co jest wyjątkowe dla tego miejsca. Nikos Kazantzakis, pisarz, który dał światu Greka Zorbę, spoczywa nie na cmentarzu, lecz na weneckich murach Heraklionu, na fortyfikacjach, które niegdyś broniły miasta, z którego pochodził.

Zanim wejdziemy na te mury, warto wiedzieć, kto tam spoczywa, dlaczego, i czym właściwie jest Heraklion: stolicą i największym miastem Krety, domem dla około 180 000 osób w granicach miasta i ponad 200 000 w całej gminie — prawdziwym miastem o własnej wadze, a nie przystankiem między wypożyczalnią samochodów a minojską ruiną.

Ta strona mówi właśnie o tym kontekście. Nie jest krok po kroku wyznaczoną trasą do grobu ani planem sal muzealnych, i nie znajdziecie tu godzin otwarcia ani ceny biletu na cokolwiek, bo tego rodzaju szczegóły się zmieniają i należą do samego obiektu, a nie do tekstu o tym, dlaczego pisarz i miasto są sobie ważne. Poniżej znajdziecie tło warte zabrania ze sobą do starego miasta: kim był Kazantzakis, dlaczego jego pochówek na murach stał się głośny, co Grek Zorba zawdzięcza wyspie i jak jeszcze jedna wielka postać europejskiej sztuki, El Greco, wywodzi się z tej samej części Krety.

Kim był Nikos Kazantzakis

Kazantzakis urodził się w Heraklionie w 1883 roku, zmarł w 1957, a przez te siedem dekad stał się jednym z najczęściej tłumaczonych greckich pisarzy dwudziestego wieku. Pisał powieści, poezję, teksty podróżnicze, filozofię i dramaty, żyjąc na przemian na Krecie, w Atenach i podczas długich pobytów za granicą, a jego twórczość wciąż wracała do pytań o wiarę, wolność i apetyt na życie, osadzonych na tle wyspy, na której dorastał.

Grek Zorba, wydany w 1946 roku, to książka, która poniosła jego nazwisko najdalej poza Grecję, później zaadaptowana w filmie z 1964 roku, który uczynił postać Alexisa Zorby rozpoznawalną na całym świecie. Ostatnie kuszenie Chrystusa, powieść późniejsza i bardziej otwarcie teologiczna, ściągnęła na niego najostrzejszą krytykę Kościoła prawosławnego w jego karierze — krytykę, która cieniowała jego reputację w kraju, nawet gdy rosła jego międzynarodowa sława.

Żaden z tych biograficznych faktów nie jest ozdobnikiem strony podróżniczej. To właśnie z tego powodu jego grób znajduje się tam, gdzie się znajduje, i to właśnie dzięki temu wizyta w Heraklionie, choćby z przelotnym zainteresowaniem grecką literaturą, zyskuje coś, czego nie da czysto architektoniczne zwiedzanie starego miasta.

Grób na weneckich murach

Szczegół, który zaskakuje większość odwiedzających po raz pierwszy, to miejsce pochówku Kazantzakisa. Nie na cmentarzu przykościelnym, nie wśród rodzinnych grobów na cmentarzu komunalnym, lecz wbudowany w weneckie mury, które niegdyś otaczały i broniły Heraklionu przez długie stulecia panowania weneckiego. Opowieść krążąca w mieście mówi, że sprzeciw Kościoła prawosławnego wobec jego twórczości, zwłaszcza Ostatniego kuszenia Chrystusa, stanął na przeszkodzie tradycyjnemu pochówkowi religijnemu, a on sam spoczął zamiast tego na murach — na wzniesieniu, z widokiem na miasto, a dalej na morze i wyspę, która ukształtowała jego twórczość.

Przez dziesięciolecia stało się to cichym miejscem pielgrzymek: skromny grób, a nie pomnik, na fortyfikacjach zbudowanych w zupełnie innym celu wieki przed narodzinami Kazantzakisa. Ta strona nie opisze konkretnego bastionu, trasy spaceru ani tego, jak znaleźć dokładne miejsce, bo tego rodzaju precyzyjny, zmienny szczegół lepiej zostawić dedykowanemu przewodnikowi po mieście niż tekstowi o tym, dlaczego to miejsce jest ważne. Warto natomiast wiedzieć, jak wielowarstwowa historia kryje się pod stopami w tym jednym miejscu: szesnasto- i siedemnastowieczna wenecka inżynieria obronna, niosąca grób dwudziestowiecznego pisarza, którego książki wciąż budziły kontrowersje za jego życia.

Grek Zorba i co zawdzięcza Krecie

Grek Zorba nie jest przewodnikiem po Heraklionie i opiera się takiej lekturze. Kazantzakis nie napisał go jako ulicznego portretu miasta; napisał powieść zbudowaną wokół Alexisa Zorby, postaci o ogromnym apetycie, improwizacji i lekceważeniu konwenansów, osadzonej na tle kreteńskiego krajobrazu i sposobu życia, który Kazantzakis znał od wewnątrz. Czytelnicy szukający scen pasujących do konkretnych zakątków starego miasta w większości się rozczarują. Powieść oferuje zamiast tego atmosferę i temperament: wersję Krety określoną przez fizyczną witalność, prostolinijny fatalizm i podejrzliwość wobec abstrakcji — cechy, które wciąż wypływają w tym, jak ludzie tutaj mówią jednym tchem o jedzeniu, pracy i śmierci.

To rozróżnienie ma znaczenie dla każdego, kto spaceruje po Heraklionie w nadziei, że “zobaczy” książkę. Nie znajdziecie wyznaczonego szlaku Zorby przez stare miasto, i ta strona żadnego nie wymyśli. Można natomiast rozsądnie zabrać ze sobą wiedzę, że pisarz, który stworzył tę postać, dorastał w tym mieście, spoczywa na jego murach i czerpał z Krety sprzed masowej turystyki — Krety wiosek, gór i twardego rolniczego życia, które wybrzeże kurortowe na wschód od miasta od tamtej pory w dużej mierze zastąpiło.

Heraklion poza Kazantzakisem: El Greco i Fodele

Kazantzakis nie jest jedynym wielkim nazwiskiem kultury związanym z tą częścią Krety. Domenikos Theotokopulos, znany historii sztuki jako El Greco, urodził się w 1541 roku w pobliżu Fodele, wioski leżącej w tej samej jednostce regionalnej Heraklionu co sama stolica. Opuścił Kretę jako młody człowiek, kształcił się w Wenecji i Rzymie, a trwałą sławę zdobył w Toledo, w Hiszpanii, gdzie jego wydłużony, wizyjny styl stał się jednym z najbardziej charakterystycznych w europejskim malarstwie. Nigdy nie wrócił na Kretę na dłużej, a Fodele jest dziś raczej małą wioską niż wielkim celem muzealnym, ale samo miejsce urodzenia stanowi realną nić łączącą okolice Heraklionu z jednym z najważniejszych malarzy sztuki zachodniej.

Postawcie obok siebie Kazantzakisa i El Greca, a okaże się, że jednostka regionalna Heraklionu wydała, w odstępie czterech wieków, malarza, który na nowo zdefiniował sztukę religijną w kontrreformacyjnej Hiszpanii, oraz powieściopisarza, którego najsłynniejsza książka dała światu jedną z jego najbardziej rozpoznawalnych greckich postaci. To niezwykłe skupienie kulturowej wagi jak na region, który odwiedzający często traktują jako jeden nocleg przed Knossos lub po nim.

Heraklion to stolica, nie przystanek w drodze

Warto powiedzieć to wprost: Heraklion jest stolicą i największym miastem Krety, liczącym około 180 000 mieszkańców w granicach miasta i ponad 200 000 w całej gminie, znacznie większym niż Chania, Rethymno czy Agios Nikolaos. Ma czynny port, weneckie stare miasto, zachowane mury weneckie i twierdzę Koules przy wejściu do portu oraz Muzeum Archeologiczne w Heraklionie, które przechowuje prawdziwe freski wywiezione z Knossos — te oglądane na miejscu w pałacu to repliki, a oryginały żyją właśnie w muzeum.

Traktowanie miasta wyłącznie jako punktu przesiadkowego między lotniskiem a Knossos, lub między lotniskiem a wypożyczalnią samochodów w drodze na wybrzeże kurortowe, pomija tę część Krety, gdzie jej stolica, jej historia literacka i znacząca część historii wojennej i weneckiej leżą w odległości spaceru od siebie. Krótki pobyt w starym mieście, zbudowany wokół spaceru po Heraklionie, muzeum archeologicznego i murów, daje zupełnie inny obraz wyspy niż tydzień spędzony wyłącznie na wybrzeżu.

Gdzie Heraklion Kazantzakisa mieści się w historii wyspy

Tożsamość Heraklionu jest wielowarstwowa, nie jednorodna, a Kazantzakis to jedna z kilku warstw wartych poznania przed wizytą.

Warstwa historii	Co po niej zostało w Heraklionie lub w pobliżu
Epoka brązu, cywilizacja minojska	Stanowisko pałacowe Knossos, którego freski przechowuje muzeum archeologiczne, nie miejsce na miejscu
Kreta rzymska	Faktyczną rzymską stolicą była Gortyna, nie Heraklion ani Knossos
Panowanie weneckie, 1204–1669	Mury miejskie, twierdza Koules i stary port; szerzej wenecka Kreta
Okres osmański, 1669–1898	Candia (Heraklion) broniła się 21 lat, zanim upadła, jedno z najdłuższych oblężeń w historii
Bitwa o Kretę, 1941	Upamiętniona na całej wyspie; zobacz bitwę o Kretę i kreteński ruch oporu i cmentarze wojenne
Nowoczesna literacka Kreta	Kazantzakis, urodzony w 1883, pochowany na murach miejskich; El Greco, urodzony w 1541 w pobliżu Fodele

Żadna pojedyncza warstwa nie definiuje Heraklionu samodzielnie, a warstwa literacka leży obok wieków oblężeń, wiary i podbojów, nie zastępując ich.

Praktyczna uwaga, uczciwa

Ta strona celowo nie podaje godzin otwarcia, ceny biletu ani precyzyjnej trasy do grobu czy jakiejkolwiek sali muzealnej. Te szczegóły się zmieniają, a strona, która wpisuje je na sztywno, dezaktualizuje się w chwili, gdy się zmienią.

Pewny jest kształt tego doświadczenia: weneckie mury są częścią tkanki starego miasta i można do nich podejść pieszo w ramach szerszego spaceru po Heraklionie, a Muzeum Historyczne Krety przechowuje rekonstrukcję gabinetu Kazantzakisa w swojej szerszej kolekcji poświęconej historii wyspy, od wczesnego chrześcijaństwa, przez wieki weneckie i osmańskie, aż po dwudziesty wiek. Sprawdzenie aktualnych godzin i biletów bezpośrednio w obiekcie, tego samego dnia, pozostaje jedynym pewnym podejściem.

połączony bilet i wycieczka po mieście, obejmująca Muzeum Historyczne Krety wraz z salą Kazantzakisa, a także stare miasto

to najbardziej bezpośredni sposób, by umieścić jego życie twórcze w szerszej wizycie w Heraklionie, zamiast traktować grób na murach jako odizolowany przystanek.

Łączenie literackiego Heraklionu z resztą miasta

Wizyta zbudowana wokół Kazantzakisa sprawdza się najlepiej, gdy wpleciona jest w szersze spojrzenie na Heraklion, a nie traktowana jako pojedyncza, samodzielna wyprawa. Muzeum Archeologiczne w Heraklionie przechowuje prawdziwe minojskie freski i osadza epokę brązu w kontekście reszty miasta.

Mury weneckie i twierdza Koules wyjaśniają architekturę wojskową, w której obecnie spoczywa grób pisarza. A szersze spojrzenie na wenecką Kretę, 1204–1669, lub na bitwę o Kretę w 1941 roku i wojenne cmentarze wyspy, dopełnia obraz miasta, którego historia sięga znacznie głębiej niż sam rozdział literacki.

Dla podróżnych, którzy chcą połączyć te wątki bez samodzielnego układania ich w całość, istnieje jeszcze kilka opcji poza biletem do muzeum wymienionym wyżej:

prywatna wizyta w Muzeum Archeologicznym z pominięciem kolejki

sprawdza się dobrze dla każdego, kto chce, by kolekcje minojskie i późniejsze zostały omówione dogłębnie przed spacerem po starym mieście lub po nim, a ogólna wycieczka piesza po starym mieście i porcie Heraklionu obejmuje weneckie mury, twierdzę i otaczające je ulice podczas jednego wyjścia. Podróżni, którzy wolą połączyć kulturę z kuchnią, mogą rozważyć wycieczkę kulinarno-miejską po Heraklionie, która przeplata targi i miejsca na posiłek starego miasta z jego historycznymi punktami.

Umieszczenie Heraklionu w szerszej podróży po Krecie

Jeśli Heraklion do tej pory był w waszych planach tylko punktem lądowania, warto ponownie zastanowić się, ile czasu mu poświęcić. Dwudniowy pobyt w Heraklionie z komfortem obejmuje stare miasto, mury, muzeum archeologiczne i pierwsze spojrzenie na Knossos, bez pośpiechu w żadnym z tych miejsc, i naturalnie wpisuje się na którymś końcu dłuższej pętli przez Archanes i Dafnes, wioski winiarskie na południe od miasta, lub szerszą trasę zbudowaną wokół rzeczy do zrobienia w kategorii muzea i kultura na całej wyspie.

Literacka waga Heraklionu nie znosi jego historii archeologicznej ani wojennej — leży obok nich, będąc jeszcze jednym powodem, dla którego stolica zasługuje na więcej niż godzinę, jaką daje jej większość planów podróży między lotniskiem a drogą do Knossos.